تبلیغات
بهترین تحقیقات - زندگی و آثار ادگار مورن

زندگی و آثار ادگار مورن

شنبه 5 اردیبهشت 1388  05:59 ب.ظ

نوع مطلب :مقالات علمی ،

معرفی و شرح آثار مورن (5)
در طول 50 سال تلاش، ادگار مورن مجموعه کارهای عالی، متنوع و غنی ای را ایجاد کرده است. او یکی از متفکران بسیار مهم شناخته شده فرانسه و در واقع اروپا است که در قرن بیستم پدیدار شده است. کتاب های متعددی درباره کارهای او - به زبان فرانسه، اسپانیایی، پرتغالی و انگلیسی- و گستره تاثیر او در زمینه های متنوع و حتی دوردست نوشته شده است. به عنوان رئیس شایسته پژوهش در CNRS (مرکز پژوهش ملی فرانسه)، مورن درجه های افتخاری ای (بطور مناسبی در موضوعاتی از علم سیاسی تا روانشناسی تا جامعه شناسی) را از دانشگاههای Messina, Geneva, Odense, Perugia, Palermo, Brussels,  و Universidade Federal do Rio Grande do Norte (برزیل) دریافت کرده است و کرسی سیار "اندیشه پیچیده" (Complex Thought) را در دست دارد.
نام مورن در زمینه هایی از مطالعات رسانه، انسان شناسی دیداری، سینما حقیقت، فلسفه، اقدام پژوهی، جامعه شناسی، نظریه نظام ها، محیط شناسی تا آموزش و اخیراً با تعداد  در حال افزایشی در علوم سخت می تواند یافت شود. کتاب های مورن یک چنین تنوعی از موضوعات را در بر دارد که  قبل از همه جمع برخی از آنها حداقل، انتخابی اندک از کتابهایش که بیش از 60 کتاب منتشر کرده است، به خاطر به دست آوردن قلمرو کار او ضروری است.
     کتاب اول مورن L’An Zero de l’Allemagne (سال صفر آلمان) در سال 1946 بود، که دقیقاً بعد از جنگ جهانی دوم زمانی که او همراه ارتش فرانسه در آلمان بود نوشته شد. مطلب اصلی  در این کتاب بیزاری مورن برای تقلیل آلمان و آلمانی های به “sale boches” (آلمانی های کثیف) و ارزیابی وحشت موقعیت در زمینه ای وسیع و با عمقی غیرعادی از احساس بود. اینجا ما آنچه را که مورن، یهودی و مبارز مقاومی که در خطر مرگ سالها جنگ زندگی کرد، بعداً اندیشه پیچیده- اندیشه ای که تقلیل نمی دهد و قطبی نمی کند و از قدرت هیجان آگاه است و توسط آن مطلع شده است- خواهد نامید می یابیم. مورن سرنوشت آلمان و مردم اش را در زمینه وسیعی از پیچیدگی تاریخی، روانشناختی و جامعه شناختی ارزیابی می کند. او نمی خواهد آلمان و مردم اش را به اعمال نازی ها تقلیل دهد.
     تعبیر بد از کار عالی مورن در روش و اندیشه پیچیده به عنوان کارهایی که منحصراً بر قلمرو شناختی تمرکز کرده اند آسان است. واژه "اندیشه پیچیده" ممکن است بد تعبیر شود زیرا آن از طریق کار مورن وضوح می یابد که قلمرو آن بسیار وسیع است، چنانکه کار اول او نشان می دهد. در واقع بینش گسترده مورن از پیچیدگی و از اندیشه پیچیده، عقل و احساس، خرد و شفقت، ایده آلیسم و رئالیسم و دیگر چیزهای متضاد را که درست شده اند و نمایانگر آنچه را که او "اندیشه ساده" (simple thought) می نامد را به هم پیوند می دهد.
این واقعیت که بخش مقدمه جلد اول روش با عنوان روح دره به جهات بسیاری مهم است زیرا به آنچه مورن  رابطه دیالوژک (نه دیالکتیک زیرا راه حل تضمین شده ای وجود ندارد) میان تضادهای سنتی می نامد و بطور عمیقی رشته روحی اساسی ای سراسر کار مورن هستند، اشاره می کند. آن یادآور ما می شود که این روح همیشه در کتاب اش حاضر است اما به شیوه ای زیرکانه تا معمولی.
     بایستی توجه بیشتری به کتاب اول مورن از این لحاظ که آن الهام دهنده فیلم نئو- رئالیسم سال صفر آلمان به کارگردانی Roberto Rossellini است داشته باشیم. این کتاب شاخص رابطه مستمر مورن درباره تاثیر متقابل هنرها و هنرمندان، جنبه دیگری از کاراش که او را  در جهان علوم اجتماعی دلتنگ کننده و منزوی، بسیار منحصر بفرد می کند، است.
     کار بعدی مورن L’Homme et la Mort (انسان و مرگ) در سال 1951 بود و در این کتاب ما، نوعا به سنت مورنی، اندیشه ای پایدار بر مرگ را که عمیقا هم شخصی و هم جهانی (سیاره ای) است می یابیم. این کار می تواند از هر دو بعد شخصی و جهانی تعبیر شود. شخصی، به خاطر اینکه مورن مادر اش را در سال های اولیه حیات اش از دست داد، حادثه ای که عمیقا او را تحت تاثیر قرار داد و جهانی، به خاطر اینکه مورن مرگ را به طور میان- فرهنگی در مذاهب بزرگ و در سنت های غیر مادی و در سراسر تاریخ انسان مورد کاوش قرار می دهد و تجربه مشترک تکثر چارچوب های تفسیری را می یابد.
کار مورن همیشه این کیفیت هولوگرامی، که در آن جزء و کل همیشه به طور متقابلی به هم پیوند خورده اند و شخص جزء را در کل و کل را در جزء می یابد، را دارد. در واقع رویکرد مورن همیشه هم شخصی است و هم جهانی. کار اولیه مورن درباره مرگ تمایل اش را به گلاویز شدن با موضوعات وجودی که اغلب در گفتمان سترون علم اجتماعی پاک شده است را نشان می دهد و این حیات وجودی، این پایه تجربه زیست شده از واقعیت های وجود در کار مورن حاضر است چه زمانی که او از سیبرنتیک، خود- سازمانی، محیط شناسی یا چه از آموزش بحث می کند.
کار مورن از تلاش برای فرار از زندگی، یا کنترل آن، مستخرج نمی شود بلکه از تلاش برای غوطه ور شدن بسیار عمیق او در آن و برای توسعه علمی با ابزارهای مکفی برای به حساب آوردن بسیار بسنده پیچیدگی زیست شده زندگی و در واقع برای کمک ما در آن فرایند غوطه ور شدن بیرون می آید. مورن کتاب تازه اش را با اندیشه پیچیده به عنوان تلاشی برای ایجاد شیوه ای که تحریف نمی کند که بخش بخش و جدا نمی کند- که به زندگی، با تک بعدی، آنومیک، جداگانه و یکدست کردن، بی حرمتی نمی ورزد، عجین می کند.
     بعد از جنگ جهانی دوم تاثیر حزب چپ و کمونیست در اندیشه اروپایی زیاد می شود. مرزهای بسیار واضحی برای آنچه که در بیرون از خط حزب قرار می گرفت وجود دارد. در این میان اندیشه مستقل مورن به روشنی خطاکار بود، چنانکه در کتاب  Autocritique (انتقاد از خود) در سال 1959 مورن اخراج شدن اش را از حزب مستند می کند، با کاوش به پدیده ای که ما اکنون تحت عنوان خود- فریبی، تفکر جمعی و رفتار و اندیشه استبدادگرایانه/ دیکتاتوری می نامیم. این استقلال خشم آلود در قضاوت همیشه در زندگی و کار مورن مشخص است.
این رویکرد اغلب او را در مقابل آنهایی که در زیر گرمای آغوش همنوایی درون گروهی سرپناهی برای خود می یافتند منفور می کرد. مورن هرگز استقلال اش را برای به دست آوردن طرفداری آنهایی که "پیوند یافته" و "تعلق یافته" اند ول نکرد، چه در شکل انتشار قراردادها یا چه در بد نامی ایالات متحده. انتقاد از خود مورن سند جالب توجهی از اندیشه "متعهد شده" و مدلی از صداقت و خود- بازتابی است: این کتاب به ما درجه رقیقی از شفافیت زندگی و اندیشه یک انسان در ستبر حوادث که فرهنگ اروپا و در واقع فرهنگ جهانی را در آن زمان شکل می داد ارائه می دهد.
     در زمان مشابهی که مورن در مورد موضوعات سنگینی همچون مرگ و درگیری در "خود- انتقادی" از خود- فریبی اش و شیوه آن، به طور هولوگراماتیکی، بود همچنین به موضوعات بزرگ تری از نقش ایدئولوژی ها و یکه تاز گرایی ها و شرکت در فرهنگ سیاره ای بزرگتر پرداخت و نیز در حال آغاز نوشتن مجموعه ای از کتاب ها درباره آنچه که ممکن است تحت عنوان "گذران سبک"، فیلم های مشهور، نظام ستاره و فرهنگ عامه اندیشیده شود بود. به طور جالب توجهی چندین مورد از این کتاب ها از اواسط دهه 50 و اوایل دهه 60 در ایالات متحده توسط دانشگاه مینه سوتیا انتشار یافت و دقیقا به خاطر کار نوآورانه مورن در این حوزه اساسا مهم شناخته شده بود.
مورن یکی از اولین دانشگاهیانی بود که واقعاً فرهنگ غیر رسمی را به طور جدی برگرفت. روانکاوی مورن بحث درونی بودن، ذهنیت، رویاها و خلاقیت را تحت تاثیر قرار داد که اهمیت فهم پدیده فرهنگ عامه که تاثیر عظیمی را بر زندگی مردم داشت تصدیق می کند. او نامه های طرفداران ظاهراً جزئی که به ستارگان سینما در مجله های مردمی نوشته شده بودند را برای شناسایی مکانیسم های فرافکنی و شناسایی ستایش "ستاره ها" و پی بردن به نمود "فرهنگ سیاره ای" در اوایل دهه 60 مطالعه کرد.
     در سال 1961 ژان روش (Jean Rouch) و ادگار مورن تاریخچه یک تابستان (Chronicle of a Summer) را نوشتند که در یک بعد از ظهر در پاریس پس از اتفاقات جنگ الجزایر و دقیقاً قبل از انفجار شورش ها که در دهه 60، در اوج حوادث 1968 ، نقشی را بازی کردند روی داد. این نوشته تمایز آنچه به عنوان فیلم سینما حقیقت شناخته شده را نگه می دارد و مرز میان دوربین عکاسی و موضوع را، در یک پیشروی به رویکردی بسیار مشارکتی به پژوهش و مستندسازی حوادث، در هم می شکند.
     دو اثر بعدی مورن، که در اواسط دهه 60 نوشته شد، طبیعتاً از این نوشته پیروی کرد و بر رویکردهای خلاقانه و مشارکتی به پژوهش اجتماعی، چیزی که او "جامعه شناسی اکنون" نامید، توجه کرد. هر دو اثر به انگلیسی ترجمه شد. سرخ و سفید (The Red and the White)، مطالعه مدرنیزاسیون در یک روستای فرانسوی، کاربرد رویکرد "پدیدارنگاری" مورن بود، یک پیشروی به جنبش اخیر در روش شناسی های پژوهش کیفی، در زمانی که اکثر اگر نه همه پژوهش جامعه شناختی کمی بود.
شایعه اورلئان (Rumor in Orleans) در سال 1969 بررسی شگفت انگیز از شایعه ای درباره تجارت برده سفید بود که توسط یهودی ها در شهر اورلئان انجام شد و شیوه ای که پژوهش مورن برای از هم بازکردن بافت شایعه و توقف واقعی شایعه سازمان یافته بود. دوباره ما مورن را در اندیشه اصلی ای که امروز "اقدام پژوهی"، با شکستن فرض هایی که پژوهش باید کمی باشد و باید محقق را به عنوان "متخصصی" که "به طور عینی" "موضوع" اش را مطالعه می کند، نامیده شده است می بینیم. برای مورن این پژوهش همچنین نقدی از عام گرایی است و مطرح کردن آنچه که او "حادثه" (the event)، منحصر بفرد، غیر قابل تکرار، لحظه غیر پایدار، بحرانی به عنوان فرصتی برای تحقیق، می نامد، موضوعی که او بعداً در کارش درباره "بحران شناسی" (crisiology) مورد کاوش قرار می دهد، است.
     از کار او درباره فرهنگ عامه تا سینما حقیقت تا رویکرد پژوهش مشارکتی او، ما فرض های چالش برانگیز مورن را درباره فرهنگ بالا و پایین، درباره عینیت و فاصله محقق و دوربین عکاسی و نقد تخصص گرایی را در عوض در غوطه وری و شرکت در زندگی روزمره و نزدیک شدن به دانش تخصص نیافته مشارکت کنندگان را مطرح می کند می یابیم. این قسمتی از فشار بزرگ مورن برای کشاندن گفتمان علم اجتماعی در رابطه بسیارنزدیک به واقعیت های زیست شده تجربه انسانی، به احتمالات به چیزهای در ظاهر جزئی، به هیجانات، به ذهنیت ها و به منحصر بفرد بودن زندگی در تمامی مظاهراش است.
     در اوایل دهه 60 مورن شروع کرد به انتشار دفتر وقایع روزانه اش، انعکاس های بسیار شخصی و کاوش هایی که تجارب اش را از تجارب بسیار شاد تا غم انگیز، از انعکاس های ژرف فلسفی و روانشناختی در Le Vif du Sujet  (جان کلام سوژه) تا سفر دریایی اش به چین در دهه 90 شرح می داد پرداخت. برای خوانندگان مورن این نوشته ها گلاویز شدن او را با مسائل لحظه ای و با پاسخ های شخصی او به بحران هایی که با آنها روبرو می شد را نشان می دهد. مخصوصاً سفرنامه کالیفرنیا (California Journal) در سال 1970، که به زودی به انگلیسی ترجمه شد، گزارش سالی بود که مورن در اواخر دهه 60 در کالیفرنیا بود، سالی عالی که در موسسه سالک (Salk) در سن دیاگو با غرق شدن در نظریه سیبرنتیک و نظریه های سیستم ها و انعکاسات تغییرات اجتماعی که شاهد آن بود سپری شد. آنها تصویری وسیع را از مردی پیچیده که حساسیت مدیترانه ای بر زندگی و کاراش نفوذ می کند ارائه دادند.
     کاوش شخصی از وقایع روزانه اش، گاهگاهی، عمیقا ما را به روح مورن در شیوه هایی که برای یک دانشمند اجتماعی سنتی باور نکردنی است سوق می دهد. در واقع آنچه چشم پوشیدنی است آن است که اکثر دانشمندان اجتماعی، مخصوصاً آنهایی که تنها خودشان را در نوشته های حرفه ای محدود می کنند، به سادگی برای رساندن صدای کل زندگی و تجربه شان ناتوانند. این قسمتی از آموزش دانشمندان اجتماعی، پژوهشگران، است که خودشان را بفهمند، توانا برای کاوش درگیری شخصی شان در پژوهش باشند، آن فرایند و بازتاب بر آن را مستند کنند، زمینه ای را که "سوژه" و "ابژه" همدیگر را باهم خلق می کنند کاوش کنند.
خود سرنوشت نگاری تلاشی غیر استادانه در علم اجتماعی است، چیزی که با بیم و شک به آن نگریسته می شود. در این وقایع نگاری ها مورن فرایندی از خود- پژوهی (self-inquiry)  را مدل بندی می کند که همچنین همیشه هولوگرامیک است. زیرا همیشه در زمینه ای سیاره ای رخ می دهد- و شخص ممکن است مورن را با دیدن اینکه او در فرهنگی سیاره ای زندگی می کند و فرهنگ سیاره ای در درون او زندگی می کند تعبیر کند.
     همراه با موارد عمیقاً شخصی، مورن به مسائل عامه ژرف از طریق اعلامیه های رسمی اش درباره تنوعی از موضوعات پرداخت و از طریق مجموعه ای از کنفرانس های بزرگ، مخصوصاً کنفرانسی که در سه جلد با عنوان وحدت انسانی) (L’Unite de l’homme در سال 1974 چاپ شد، یک گفتگوی چند رشته ای میان نخستی شناسان، زیست شناسان، نورولوژیست ها، انسان شناسان، متخصصان سیبرنتیک، جامعه شناسان و دیگر دانشمندان طبیعی و اجتماعی را آغاز کرد. این مجموعه غنی گفتگوها، که توسط مورن و Massimo Piattelli-Palmarini سازمان یافت و قدمی مهم در بازنمود رویکرد میان رشته ای مورن بود، که فراتر از رویکرد بین رشته ای برای نزدیک شدن به رشته های متعدد می رود در حالیکه واقعاً سازمان رشته ای دانش و شیوه تفکر تقلیلی/ جدا سازنده ای که آنچه را مورن، در روش، "پارادایم سادگی" نامید را به چالش می طلبد.
     سرمشق گمشده (Le Paradigme Perdu) ، نوشته شده در سال 1973، قدم اول را به سوی "یکپارچگی" را که بعداً در "روش" چند جلدی به اوج می رسد را باز می نمایاند. برای مورن، التیام پیوند شکسته میان علوم طبیعی و اجتماعی حرکتی ضروری است. در علوم اجتماعی هم رویکرد کمی که در جامعه شناسی یافت می شود وجود داشت (آنچه که سوروکین “quantophrenia” می نامد)، تلاش های عموماً ناهنجار برای کپی برداری از روش علم فیزیک، و هم بیشتر تمایل فلسفی برای رد هر چیزی که دورادور با علوم طبیعی به عنوان تقلیل دهنده، "علم گرایی" یا "زیست شناسی گرایی".
در علم طبیعی غیبت کامل انعکاس نقش محقق که نقاط کور حجیمی را ایجاد کرده است و علم خوداش جهت نظارت بر پیکربندی بسیار سخت اش ناتوان است. ابتدا در سرمشق گمشده و سپس در روش مورن این وظیفه جامع را توسط دانش در حال چرخش واقعی میان رشته ها و باز کردن شیوه ای جدید از نزدیک شدن به تحقیق و دانش به عهده می گیرد.
مورن در مصاحبه ای که توسط مجله Label France درباره اثراش به نام، Une politique de civilisation، (سیاست تمدن) که در سال 1997 با همکاری Sami Naïr نوشته شده است صورت می گیرد، دیدگاههایی را درباره وضعیت جهانی که او پیش از این در Terre-Patrie طرح کرده بود توسعه می دهد و اصلاح سیاست ها و شیوه اندیشیدنمان را برای اینکه ما را بر فراسوی بحران چند رخساره و جهانی ای که ما در حال حاضر آنرا تجربه می کنیم، پیشنهاد می کند.
L'Esprit du temps   (روح زمان) که جلد اول آن در سال 1962 و جلد دوم آن در سال 1976 به چاپ می رسد در واقع پژوهشی است در جامعه شناسی معاصر، بینش ها و روش های آن. 
مورن در کتاب های دیباچه ای بر یک سیاست انسان (1965)؛ برای خروج از سده بیستم (1981)؛ اروپا را اندیشیدن (1987) و زمین- میهن (1993) به مسائل و سرنوشت انسانیت در عصر سیاره ای می پردازد و از هویت های خرد و فردی فرامی گذرد و هویتی را به وسعت زمین و در مقیاس سیاره ای مطرح می کند. دیگر وطنی که برای افراد معنادار است در مرزهای قومی یا ملی نمی گنجد، بلکه بایستی این سرزمین کل زمین و سرنوشت آن را شامل شود. تنها در این صورت است که می توان شهروند زمینی را تحقق بخشید و از غیر انسانیت های عصر حاضر کاست. توصیه ها و تشخیص های اخلاقی مورن در این کتاب ها صورت می گیرد که از آن تحت عنوان "اخلاق نوع بشر" یاد می کند.
کتاب "پیچیدگی انسانی" (1994) مفاهیم کلیدی از کار ادگار مورن (گزیده های منتخبی از آثار اصلی اش) را برای درآمدی بر "تفکر پیچیده" اش ترکیب می کند.
 روش 5 جلدی در دوره ای 20 ساله (1977-1991) شاید عالی ترین اثر مورن است، گنجینه قابل توجه و ظاهراً ناتمام بینش ها، اندیشه و راهنمای واقعی برای آنهایی که علاقمند بسط ماهیت پژوهش انسانی اند. با الهام گیری از سیبرنتیک، نظریه اطلاعات، نظریه نظام ها اما با یکپارچه ساختن همه آنها که قبلاً انجام داده، از کاراش درباره تخیل در پژوهش اش بر فیلم ها تا اندیشه های ژرف اش درباره مرگ، روش، سفر مورن را کامل می کند و به خواننده جایگزینی به فرض ها و روش سنتی پژوهش زمانمان را تهیه می بیند. 
جلد یک و دو (طبیعت طبیعت، زندگی زندگی) پرسش امر انسانی را به پرسش دنیای فیزیکی و دنیای زنده پیدند می زند. جلد سه و چهار (شناخت شناخت، شدن شدن) امکانات و محدودیت های شناخت را مورد کنکاش قرار داده، انسان شناسی را به شناخت شناسی پیوند می زند زیرا که هر یک بر دیگری تکیه کرده اند. نقطه محوری جلد پنج (انسانیت انسانیت، هویت انسانی) این است که انسان در عین ویژه و شگفت انگیز بودن در دل هستی، کل هستی را در خویش جای داده است که یاد آور سخن اوکتاویوپاز است: "هر فرد یگانه است و هر فرد بی شمار افرادی است که نمی شناسدشان" (مورن، 1384الف: 103)
ادگار مورن به همراه Stephen Jay Gould در بخش دوم کتاب "کلیدهایی برای قرن بیست و یکم" با عنوان "آینده انواع و آینده سیاره: به سوی قراردادی طبیعی؟" مقاله ای با عنوان "چه آینده ای برای انواع انسانی؟" (Binde, 2001). مورن در این نوشته نیز دنباله افکار اصیل و اساسی خود را می گیرد و نوع بشر را محور بحث خود قرار می دهد.
اگر بخواهیم آثار مورن را در تقسیم بندی ای موضوعی تشریح کنیم می توانیم آنها را در موضوعات هفت گانه زیر بگنجانیم:
1. پیچیدگی: - علم یا آگاهی، 1982؛ - جامعه شناسی، 1984؛ - استدلالات برای یک "روش"، 1990؛ - مقدمه بر اندیشه پیچیده، 1990؛ - پیچیدگی انسانی، 1994 ؛ - هوشمندی پیچیدگی، 2000 (با همکاری Jean-Louis Le Moigne)
2. رفرم: - اندیشه ای نیکو، 1999؛ - پیوند دادن شناخت ها، چالش سده بیست و یک، 1999؛ - هفت دانش ضروری برای تربیت آینده، 2000
3. انسان شناسی بنیادی: - انسان و مرگ، 1951؛ - سینما یا انسان انگاره ای، 1956؛ - سرمشق گمشده: ماهیت انسانی، 1973؛ - وحدت انسانی، 1974؛ - انسان خیالی، 1978
4. سده بیستم: - سال صفر آلمان، 1946؛ - ستارگان، 1957؛ - روح زمان (جلد 1)، 1962؛ (جلد 2)، 1976؛ - کمون فرانسه: دگردیسی، 1967؛ - می 68، روزنه، 1968 (با همکاری Cornenilus Castroriadis, Cloude Lefort)؛ - شایعه Orleans، 1969؛ - برای خروج از سده بیستم، 1981؛ - ماهیت اتحاد شوروی، 1983؛ - سرخ و سیاه، 1984؛ - اروپا را اندیشیدن، 1987؛ - آغازی نو، 1991 (با همکاری Mauro Geruti, Gianluca Bocchi) ؛ - زمین- میهن، 1993 (با همکاری Anne-Brigitte Kern)؛ - برادرکشی ها (یوگسلاوی- بوسنی 1991-1995)، 1996
5. سیاست: - دیباچه ای بر یک سیاست انسان، 1965؛ - سیاست تمدن، 1997 (با همکاری Sami Nair)؛ - مسئله بلونی، 1998
6. زندگی: - انتقاد از خود، 1959؛ - جان کلام سوژه، 1969؛ - سفرنامه کالیفرنیا، 1970؛ - روزشماری یک کتاب، 1981؛ - Vidal و نزدیکانش، 1989 (با همکاری Veronique Nahoum-Grappe, Haim Vidal Saphia)؛ - اهریمنان من، 1994؛ - یک سال سی زیف (روزشمار پایان سده)، 1995؛ - گریه کردن، دوست داشتن، خندیدن، فهمیدن، 1996؛ - عشق، شعر، حکمت، 1999.
اکثر این آثار به زبان های چینی، انگلیسی، آلمانی، یونانی، ایتالیایی، ژاپنی، کره ای، لهستانی، پرتغالی، روسی، اسپانیایی، سوئیسی، ترکی و ... ترجمه شده و یا در حال ترجمه اند.

پایان بخش سوم – ادامه دارد

 

 

azmayeshgah-morin-3.jpg

نوشته شده توسط: کریم س | آخرین ویرایش:- | نظرات ()